يكى از موضوعاتى كه در روايات بر آن بسيار تاكيد گرديده و علماى اخلاق درباره ‏اش بسيار بحث كرده ‏اند، مساله «محاسبه نفس‏» است.
در اين روايت نيز بر اين مساله تاكيد شده كه هر كس بايد از خود حساب بكشد و دست كم ، در هر شبانه روز، يك بار خود را محاسبه كند. بهترين موقع براى اين كار شب‏هاست كه پيش از خواب، دست كم، چند دقيقه در رفتارمان تامل كنيم و ببينيم كه آيا كارهايى كه انجام داده ‏ايـم درست‏ بوده است ‏يا نه. اگر خطايى انجام داده ‏ايم، به آن معترف باشيم و در صدد جبران آن برآييم.
امام صادق ‏عليه ‏السلام در اين روايت ‏به اين جندب مى‏ فرمايند :

«ياابن جندب، حق على كل مسلم يعرفنا ان يعرض عمله في كل يوم و ليلة على نفسه فيكون محاسب نفسه، فان راى حسنة استزاد منها و ان راى سيئة استغفر منها لئلا يخزى يوم القيمة‏» (1)



«اى پسـر جـنـدب ، بر هر مسلمانى كه ما را مى‏شناسد، لازم است كه در هر روز و شب، اعمالش را بر خود عرضه بدارد و از نفس خود حساب بكشد ، اگر كار خوبى در آنها يافت ، بر آن بيفزايد و اگر كار زشتى يافت، طلب بخشايش نمايد تا در قيامت دچار رسوايى نگردد.»

عامل وادار سازنده انسان به محاسبه :

امام صادق ‏عليه‏السلام در اين روايت ، بر اين نكته تاكيد دارند كه هر مسلمانى كه ما را مى ‏شناسد ، خـــود را بــــه مـــا مـنـتـسب مى ‏كند و مى‏ خواهد برنامه زندگيش را از ما بگيرد، بايد كارهاى خود را وارسى كند. اين از جمله ويژگى ‏هايى است كه خــداى متعال به روح انسان عطا كرده كه مى ‏تواند بر اعمال خود نظارت و مراقبت داشته باشد.
اين يكى از مسائلى است كه بسيارى از فيلسوفان جهان در آن متحير مانده ‏اند. هر كس معمولا مى ‏تواند به جز خود نظر داشته باشد و به او بنگرد، اما اينكه بتواند به خودش هم نظر داشته باشد از ويژگى‏ هاى مهم روح آدمى است. كسانى كه درباره معرفت نفس مطالعاتى دارند، به خوبى به اين واقعيت پى ‏برده‏اند كه انسان موجودى است كه مى ‏تواند خود را تشويق كند ، تنبيه نمايد ، توبيخ كند و ... .
اينكه اين چه خصوصيتى است نياز به بحثى مفصل دارد، اما گذشته از آن، يكى از الطاف خداوند است كه به انسان مرحمت كرده است. بنابراين ، مورد تاكيد است كه در هر شبانه روز ، دست كم، يك‏بار اعمال خود را بررسى كند ، ببيند آيا كار خوبى ‏انجام داده‏ است‏ يا نه.




طبق اين روايت ، انسان بايد حسابرس اعمال خود باشد ، اگر كار خوبى در اعمالش مشاهد كرد ، توجه داشـتـه بــاشــد كـــه لـطـفى از جانب خداست ، از او توفيق بخواهد كه آن كار را بيش‏تر انجام دهد. در روايات ديگرى آمده است كه در چنين حالتى، ابتدا خدا را شكر گزارد، سپس از او بخواهد كه توفيق عنايت كند تا فردا كارهاى بهتر و بيش‏ترى انجام دهد. اگر هم لغزشى در اعمال خود مشاهده كرد ، تــدارك كــنــد و پيش از همه، توبه نمايد. البته گاهى توبه لوازمى دارد ؛ مثلا ، اگر عملى از او فوت شده، قضا نمايد يا اگر حقى از كسى ضايع ساخته ، ادا كـنـد و يـــا چنانچه كار زشت ديگرى انجام داده، آن را جبران نمايد تا كارهاى بد در روح او رسوخ نكند و در نهايت، در قيامت نيز رسوا نشود.


امـام صادق‏ عليه ‏السلام در كلمات خود، ضمن اشاره به محاسبه، اين نكته را هم متذكر مى ‏شوند كه «لئلا يخزى يوم القيمة‏» ، «تا در قيامت ، رسوا نگردد.» اين هشدار ايجاب مى ‏كند تا ما توجه نمانيم و كارى نكنيم كه در قيامت رسوا شويم. در آن صـورت ، ديــگــر راهــى براى جبران وجود نخواهد داشت و به حسرت مبتلا خواهيم شد. از نظر روحى ، چنين هشدارهايى مهم و مؤثر است ، زيرا تا وقتى انسان ســود يــا ضــرر كارى را درك نكند نسبت‏ به انجام يا ترك آن رغبتى نشان نمى ‏دهد. عاملى كه انسان را وادار به انجام كارى مى ‏كند ، نـوعى نفع و مصلحتى است كه از كار عايد او مى ‏شود. يا آنچه او را از انجام آن باز مى ‏دارد ، ترس از گرفتارى است.


اگر بخواهيم برنامه صحيحى اجرا كنيم ، بايد فوايد آن را در نظرمان مجسم نماييم تا انگيزه‏اى براى انجام آن داشته باشيم و آن را بـهـتــر انجام دهيم. عدم توجه به اين مسائل و در نتيجه، كار بدون انگيزه موجب مى ‏شود انسان تنبل بار بيايد و مسائل را جدى نگيرد.


بنابراين ، براى جلوگيرى از پشيمانى - كه از هر عذابى دردناك‏تر است - انسان بايد از همين حالا به حساب خود رسيدگى كند.